Celem operacji jest całkowite usunięcie ogniska nowotworowego i uzyskanie trwałego wyleczenia. U części chorych możliwe jest wykonanie zabiegu z oszczędzeniem pęczków nerwowo-naczyniowych , które odpowiadają za mechanizm erekcji. Nie zawsze jednak jest to możliwe – priorytetem pozostaje bezpieczeństwo onkologiczne i całkowite usunięcie nowotworu, a to czy pęcherzyki zostaną usunięte czy zachowane zawsze pozostaje do decyzji lekarza prowadzącego.

Jak każda operacja, radykalna prostatektomia wiąże się z ryzykiem powikłań wczesnych i późnych. Do najczęściej obserwowanych należą:

• krwawienie,
• zakażenie rany,
• zwężenie zespolenia cewkowo-pęcherzowego,
• nietrzymanie moczu,
• zaburzenia erekcji,
• inne zmiany dotyczące funkcji seksualnych.

Największy wpływ na jakość życia po zabiegu mają właśnie nietrzymanie moczu oraz zaburzenia seksualne. Ich nasilenie zależy między innymi od wieku pacjenta, sprawności seksualnej przed operacją, chorób współistniejących, pracy mięśni dna miednicy, doświadczenia chirurga oraz możliwości zachowania pęczków nerwowo-naczyniowych podczas zabiegu.

Najczęstszym problemem seksualnym po radykalnej prostatektomii są zaburzenia erekcji. Erekcja może być słabsza, krótsza lub całkowicie nieobecna. Dlaczego tak się dzieje? Wymienię 3 najważniejsze powody:

• Uszkodzenie nerwów (neuropraksja) – w trakcie operacji może dojść do nacięcia, rozciągnięcia lub zgniecenia nerwów co może prowadzić do ich uszkodzenia lub przejściowego zaburzenia przewodnictwa nerwowego. Dotyczy to nawet zabiegów oszczędzających nerwy. 
• Zaburzenia ukrwienia – uszkodzenie nerwów powoduje zatrzymanie naturalnych, mimowolnych wzwodów nocnych i porannych. Skutkiem tego jest gorsze dotlenienie i gorszy przepływ krwi przez tkanki prącia. 
• Zmiany w naczyniach krwionośnych – zmniejszony przepływ krwi prowadzi z czasem do zmian w strukturze prącia, a nawet do tzw. włóknienia ciał jamistych.

Powrót funkcji seksualnych jest procesem długotrwałym. U części pacjentów poprawa następuje po kilku miesiącach, jednak pełna regeneracja może trwać nawet 18-24 miesiące. Nie każdy mężczyzna odzyska sprawność seksualną sprzed operacji, dlatego tak ważna jest odpowiednio wcześniej rozpoczęta rehabilitacja urologiczna u fizjoterapeutki uroginekologicznej mającej doświadczenie w pracy z mężczyznami. Na konsultację najlepiej wybrać się jeszcze przed planowanym zabiegiem operacyjnym po to aby odpowiednio się do niego przygotować, a po rozpocząć rehabilitacje możliwie jak najwcześniej.

• Suchego orgazmu – Po usunięciu prostaty i pęcherzyków nasiennych nie dochodzi do wytrysku nasienia. Mężczyzna nadal może odczuwać orgazm, jednak przebiega on bez ejakulacji. Jest to naturalna konsekwencja operacji i nie świadczy o niepowodzeniu leczenia.

• Skrócenie długości prącia – U części pacjentów obserwuje się nieznaczne zmniejszenie długości prącia. Zjawisko to wiąże się z przebudową tkanek oraz ograniczeniem spontanicznych erekcji w okresie pooperacyjnym.

• Zmniejszenie libido – Samo usunięcie prostaty nie powoduje obniżenia poziomu testosteronu, jednak stres związany z chorobą nowotworową, lęk przed współżyciem, zaburzenia erekcji czy przewlekłe zmęczenie mogą prowadzić do zmniejszenia zainteresowania aktywnością seksualną.

• Nietrzymanie moczu podczas współżycia – Niektórzy pacjenci zgłaszają wyciek moczu w trakcie stosunku lub podczas orgazmu. Problem ten często zmniejsza się wraz z poprawą funkcji mięśni dna miednicy i odpowiednio prowadzoną rehabilitacją.

Współczesne wytyczne podkreślają znaczenie kompleksowej rehabilitacji rozpoczynanej możliwie wcześnie po operacji. Obejmuje ona współpracę urologa, fizjoterapeuty urologicznego, a w razie potrzeby również seksuologa i psychologa.

Jednym z podstawowych elementów postępowania jest rehabilitacja mięśni dna miednicy. Jej głównym celem jest poprawa trzymania moczu oraz pomoc w powrocie funkcji seksualnych. 

Drugim elementem jest tzw. rehabilitacja prącia, której celem jest utrzymanie odpowiedniego utlenowania tkanek prącia i ograniczenie niekorzystnych zmian zachodzących podczas okresu rekonwalescencji. W zależności od wskazań lekarza może ona obejmować stosowanie urządzeń próżniowych czy iniekcji do ciał jamistych. Należy jednak podkreślić, że mimo licznych badań naukowych nie istnieje obecnie jednoznacznie potwierdzony, uniwersalny protokół rehabilitacji prącia, a skuteczność poszczególnych metod może różnić się pomiędzy pacjentami.

Pierwszym etapem terapii jest szczegółowa ocena funkcji mięśni dna miednicy. Na tej podstawie przygotowywany jest indywidualny program ćwiczeń.

Fizjoterapeuta uczy pacjenta prawidłowej aktywacji mięśni dna miednicy, ponieważ ich nadmierne napinanie lub wykonywanie ćwiczeń w nieprawidłowy sposób może przynosić odwrotny efekt. Program rehabilitacji obejmuje również naukę prawidłowych nawyków podczas codziennych aktywności, stopniowy powrót do wysiłku fizycznego oraz edukację dotyczącą bezpiecznego powrotu do współżycia.

W zależności od potrzeb stosowane mogą być także techniki terapii manualnej, trening z wykorzystaniem biofeedbacku czy elektrostymulacja – jednak wyłącznie u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów. 

Istotnym elementem pracy fizjoterapeuty jest również edukacja. Wielu mężczyzn nie wie, że proces odzyskiwania sprawności seksualnej może trwać kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt miesięcy. Odpowiednia wiedza zmniejsza poziom stresu, ułatwia współpracę z lekarzem i zwiększa motywację do systematycznej rehabilitacji.

Problemy seksualne po usunięciu prostaty należą do najczęstszych następstw radykalnej prostatektomii i mogą znacząco wpływać na jakość życia pacjentów oraz ich partnerek/partnerów. Zaburzenia erekcji, suchy orgazm czy nietrzymanie moczu nie oznaczają jednak końca satysfakcjonującego życia seksualnego, dlatego że fizjoterapia urologiczna może pomóc. Dlatego nie czekajmy z nadzieją, aż problem „sam się rozwiąże” – nie rozwiąże się sam, potrzebna jest pomoc specjalisty.

Kluczowe znaczenie ma wczesna, kompleksowa rehabilitacja prowadzona przez zespół specjalistów. Fizjoterapeuta urologiczny odgrywa ważną rolę przede wszystkim w terapii mięśni dna miednicy, edukacji pacjenta oraz wspieraniu bezpiecznego powrotu do codziennej aktywności i życia intymnego. W połączeniu z leczeniem prowadzonym przez urologa oraz – w razie potrzeby – pomocą seksuologa możliwe jest osiągnięcie znaczącej poprawy jakości życia wielu mężczyzn po leczeniu raka prostaty.